صدای فن که مثل جت آماده پرواز از کنسول یا کامپیوترتان بلند میشود، یا وقتی بعد از یک ساعت بازی، بدنه دستگاه آنقدر داغ میشود که دست زدن به آن سخت است، همه ما این لحظات را تجربه کردهایم. اما چرا قطعات داغ میشوند و خنککننده مایع چه نقشی دارد؟ در این مقاله از ساویس گیم به زبان ساده فیزیک قضیه را میگوییم، سپس معماری خنککننده PS5 و Xbox Series X را مقایسه میکنیم و در پایان نکات نگهداری را مرور میکنیم.
بررسی و ارزیابی خنککننده مایع ASUS ROG Ryujin III 360 ARGB Extreme
فیزیک ساده انتقال حرارت: چرا خنککننده لازم است؟
هر قطعه الکترونیکی (خواه پردازنده (CPU) کامپیوتر یا APU کنسول) هنگام کار، جریان برق را به گرما تبدیل میکند. قانون ترمودینامیک میگوید گرما از جایی که دمای بالاست به جایی که دمای پایینتر است حرکت میکند. سیستم خنککننده وظیفه دارد این گرما را از روی تراشه بردارد و به هوای بیرون منتقل کند. روشهای خنکسازی سه دسته هستند: فعال (فن که هوا را جابهجا میکند)، غیرفعال (هیت سینک فلزی که گرما را پخش میکند) و مایع (مایعی که گرما را از نقطه داغ به رادیاتوری دورتر منتقل میکند).
در خنکسازی مایع، یک پمپ کوچک، مایع (معمولاً آب مقطر با مواد افزودنی) را از روی «بلوک آبی» (water block) که روی تراشه بسته شده عبور میدهد. مایع گرما را جذب میکند، به رادیاتور میرود، همانجا هوا (با کمک فن) گرما را از مایع میگیرد و مایع خنک دوباره برمیگردد. مزیت مایع نسبت به هوای معمولی: ظرفیت گرمایی ویژه آب حدود ۴ برابر هواست، یعنی آب میتواند چهار برابر بیشتر گرما را با خود حمل کند بدون اینکه دمایش زیاد بالا برود.
آیا دمای بالای پلی استیشن 5 روی عملکرد آن تأثیر میگذارد؟
مقایسه معماری خنککننده PS5 و Xbox Series X
پلیاستیشن ۵ از یک سیستم «خنکسازی با فلز مایع» (Liquid Metal) روی تراشه استفاده میکند. لایهای از فلز مایع (آلیاژی از گالیم و ایندیوم) به جای خمیر سیلیکون معمولی، فاصله هوایی بین تراشه و هیت سینک را پر میکند. هدایت حرارتی فلز مایع بیش از ۷۰ وات بر متر-کلوین است (خمیرهای معمولی ۵ تا ۱۰ وات). سپس گرما توسط یک هیت سینک بزرگ با لولههای حرارتی (heat pipes) به دو فن (یکی ۴۵ و دیگری ۵۵ میلیمتری) و خروجی از پشت و بالای دستگاه منتقل میشود. سونی از «خنککننده حالت جامد» استفاده کرده، یعنی خبری از پمپ مایع جداگانه نیست، فلز مایع مستقیماً روی تراشه ریخته و هیت سینک روی آن محکم میشود.
ایکسباکس سری ایکس طراحی عمودی متفاوتی دارد. یک فن بزرگ ۱۳۰ میلیمتری از پایین و بالای دستگاه، هوا را به صورت قائم و یکسان از داخل عبور میدهد. برخلاف PS5، ایکسباکس از خمیر سیلیکون معمولی استفاده میکند، اما حجم هیت سینک و محفظه بخار (vapor chamber) آن عظیم است. محفظه بخار مثل یک لوله حرارتی صاف عمل میکند: آب درون آن جوش میآید، بخار گرما را به بخش بالایی میبرد، خنک میشود و دوباره مایع به پایین برمیگردد. نتیجه: ایکسباکس در عمل به مایع فلزی نیاز ندارد، اما حجم فیزیکی آن را اشغال میکند.
برتری با کدام است؟ در آزمایشهای عملی، دمای تراشه PS5 معمولاً ۵ تا ۸ درجه کمتر از ایکسباکس است، اما خروجی هوای پشت PS5 داغتر است. از نظر صدا، هر دو در حالت باری سبک ساکتاند، اما زیر بار سنگین PS5 کمی پرسروصداتر است. نکته جالب: فن PS5 بسیار حساس است و کوچکترین گرفتگی غبار صدایش را تغییر میدهد.
آیا باید برای پلی استیشن ۵ خود یک فن خنککننده اکسترنال بخرید؟
نکات طلایی نگهداری: تمیز کردن و تعویض خمیر
۱. تمیز کردن یکبار در شش ماه: بسته به گرد و غبار منزلتان، هر شش ماه یک بار با قوطی هوای فشرده یا جاروبرقی با درپوش مخصوص، دریچههای هوا را تمیز کنید. برای PS5، پنلهای سفید را به راحتی جدا کنید و کانالهای جمعآوری غبار را با جاروبرقی مکش کنید. برای ایکسباکس سری ایکس، از پایین به بالا هوا بدمید (هوای فشرده).
۲. تعویض خمیر سیلیکون (فقط پس از پایان گارانتی و اگر حرفهای هستید): خمیر سیلیکون ایکسباکس سری ایکس معمولاً پس از ۳-۴ سال خشک میشود. اما PS5 از فلز مایع استفاده میکند که هرگز خشک نمیشود، اما اگر گارانتی تمام شد و تصمیم به تعویض گرفتید، بسیار خطرناک است (فلز مایع هادی برق است و یک قطره اشتباه باعث اتصال کوتاه و مرگ کنسول میشود). برای ایکسباکس، خمیر با کیفیت مانند نئوینگ NT-H2 یا ترمال گریزلی کرونات را انتخاب کنید.
۳. محیط مناسب: هیچ کدام از کنسولها را داخل کمد یا قفسه بسته قرار ندهید. حداقل ۱۰ سانتی متر فضای خالی اطراف همه دریچهها لازم است. استفاده از پایههای اضافی برای بلند کردن کنسول از سطح فرش، هوای بیشتری به فن میدهد.
۴. علائم نیاز به سرویس: اگر صدای فن به وضوح بیشتر از روز اول شده، اگر کنسول پس از نیم ساعت بازی خاموش میشود (محافظت حرارتی)، یا اگر دریچه خروجی بوی گرمای بیش از حد سوختگی میدهد، وقت سرویس است.
در نهایت، سیستم خنکسازی یکی از مهمترین بخشهای کنسول شماست که عمر آن را از ۲ سال به ۷ سال افزایش میدهد. به آن توجه کنید، اما از باز کردن دستگاه بدون تجربه کافی بپرهیزید. یک قوطی هوای فشرده و ذرهبین برای بررسی غبار، تنها ابزاری است که قطعاً به آن نیاز دارید.
مدل جدید پلی استیشن 5 مشکل حرارتی ایجاد خواهد کرد
شما خودتان دستگاه را سرویس می کنید یا به تعمیرکار می سپارید؟
