هنر سکوت در انیمه؛ فضای خالی («ما») در آثار هایائو میازاکی
در میان هیاهوی انفجارها، دیالوگهای تند و تیز و موسیقیهای حماسی که مشخصه اصلی بسیاری از انیمههای پرطرفدار است، استودیو جیبلی و هایائو میازاکی با سلاحی شگفتانگیز ما را غوطهور میکنند: «سکوت». چیزی که در نگاه اول ممکن است ضدسینمایی به نظر برسد (هیچ اتفاقی نیفتادن) در دستان میازاکی به قدرتمندترین عنصر روایی بدل میشود. این لحظات خالی که در زیباییشناسی ژاپنی «ما» (Ma) نامیده میشوند، نه یک خلأ، که فضایی آکنده از احساس، تنفس و تأمل هستند. راز این هنر چیست و چرا در عصر شتابزدگی دیجیتال، این سکوتها روح ما را تسخیر میکنند؟ با ساویس گیم همراه شوید.
واژه «ما» در فرهنگ ژاپنی به فضای بین چیزها اشاره دارد، مکث معنادار میان دو نت موسیقی، فاصله میان دو نفس، یا سکوتی که در میانه یک گفتوگو مینشیند. در غرب، ما اغلب سکوت را به مثابه «فقدان صدا» میبینیم؛ چیزی که باید با عجله با کلمات یا نوتهای بعدی پر شود. اما در تفکر شرقی و مشخصاً در ذن، این فضای خالی است که به عناصر پیرامونش معنا و قدرت میبخشد. یک تابلوی نقاشی سومیه (مرکبی) را تصور کنید: اغلب، قدرت تصویر نه در مرکب سیاه، که در سفیدیهای دستنخورده کاغذ نهفته است. سکوت در انیمههای میازاکی، دقیقاً همان فضای سفید است. وقتی قهرمان داستان روی تپهای چمنزار مینشیند و باد را نگاه میکند، بدون آنکه حتی تکجملهای روایت شود، این فضا با عواطف ما، خاطرات ما و تأملات ما پُر میشود. ما دیگر تماشاگر منفعل نیستیم، بلکه در خلق معنا شریک میشویم.
برای درک عملی این مفهوم، باید به صحنههای شاخصی از آثار جیبلی رجوع کرد. شاید هیچ نمونهای نمادینتر از صحنه قطار در «شهر اشباح» (Spirited Away) نباشد. چی هیرو (سن)، پس از آن همه وحشت، طلسم و مبارزه برای بقا در حمام ارواح، سوار بر قطاری میشود که بیصدا از میان آبهای آرام و افقهای بیانتها میگذرد. مسافران ارواح شبحمانندی هستند که بیکلام سوار و پیاده میشوند. این سکانس طولانی، فاقد هرگونه دیالوگ معنادار و تقریباً خالی از حرکت سریع است. میازاکی در مصاحبهای گفته بود که میخواست به مخاطب (و به شخصیتش) فرصتی برای «نفس کشیدن» بدهد. این سکوت، گذر از کودکی به بلوغی آرام و پذیرششده را بدون کلمات روایت میکند؛ ما نه فقط سفر سن، که دگردیسی درونی او را در این سکوت لمس میکنیم.

یا در «همسایه من توتورو» (My Neighbor Totoro)، صحنهای که دو خواهر، ساتسوکی و مِی، شب هنگام با توتورو و دو موجود کوچک دیگر در باغ میایستند و بالا و پایین میپرند تا دانههای بلوط جوانه بزنند. هیچ دیالوگی بین آنها و توتورو رد و بدل نمیشود. تنها صدای موسیقی ملایم هیسایشی، نفسهای ریتمیک و سپس تماشای معجزه رشد ناگهانی درخت است. این سکوت، زبان مشترک کودکی، طبیعت و جادوست؛ نیروهایی که در دنیای مدرن ما خاموش شدهاند. میازاکی نمیگذارد کلمات این اتصال قدسی را بشکنند. او میداند برخی از عمیقترین ارتباطات انسانی و کیهانی، در قالبی فراتر از واژگان رخ میدهند.
در دنیای امروز که با محتوای بیوقفه، نوتفیکیشنها و اطلاعات اشباع شده، هنر «ما» در آثار جیبلی تقریباً حکم یک داروی شفابخش را دارد. آن لحظات سکوت به ما اجازه میدهند تا پردازشگر ذهنمان را از بار اضافی خالی کنیم و صرفاً «بودن» را تجربه کنیم. جادوی جیبلی در این است که به ما اعتماد دارد؛ اعتماد به اینکه مخاطب برای پر کردن این فضاها با قلبی باز و ذهنی خیالپرداز آماده است. این سکوتها ندا میدهند که زندگی، زیباترین قصههایش را نه در غوغای رویدادها، که در تنفسهای خاموش میان آنها روایت میکند.

